Thực trạng pháp luật Việt Nam về hành vi bán hàng đa cấp

           1. Thực trạng bán hàng đa cấp ở Việt Nam

Xuất hiện trên thế giới vào khoảng giữa thế kỷ trước với rất nhiều tranh cãi, song đến năm 1998, mô hình kinh doanh đa cấp mới có mặt tại Việt Nam. Bán hàng đa cấp có mặt lần đầu tiên ở TP HCM năm 1998, do một nhóm người từ Đài Loan sang liên doanh với Công ty Inconmex. Khi đó, sản phẩm mà họ rao bán là chiếc nệm mút. Qua các buổi tập huấn bán hàng, chiếc nệm mút này được biết đến như một sản phẩm thần kỳ, có thế chữa bách bệnh. Vì thế, giá trị của món hàng được đẩy lên đến vài chục triệu đồng một tấm.

Tuy nhiên, 5-6 năm trở lại đây được xem là giai đoạn nổi lên của kinh doanh đa cấp tại Việt Nam, khi mà hàng loạt tổ chức kinh doanh đa cấp ra đời và tăng dần doanh số. Theo Hiệp hội Bán hàng đa cấp, mô hình này khá mới mẻ so với nhiều ngành nghề khác tại Việt Nam nhưng lại có tốc độ tăng trưởng 20- 30% mỗi năm. Năm 2013, số hội viên tham gia Hiệp hội đã lên tới hơn 100 đơn vị. Tuy nhiên, theo Cục Quản lý cạnh tranh, Bộ Công Thương cho biết hiện số lượng đơn vị đăng ký là 65 trong đó có gần 20% là các doanh nghiệp có vốn đầu tư 100% từ nước ngoài”. Theo Cục Quản lý Cạnh tranh, sau gần 20 năm có mặt tại Việt Nam, hiện mặt hàng kinh doanh của các công ty đa cấp đã phát triển rất rộng từ thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, đồ gia dụng, hàng thời trang, dụng cụ thể thao, vật lý trị liệu... Tuy nhiên, thực phẩm chức năng vẫn có số lượng doanh nghiệp tham gia kinh doanh nhiều nhất (trên 80%). Đây cũng là mặt hàng được bán nhiều nhất (khoảng 90%).

Doanh thu lĩnh vực này cũng tăng 10 lần trong vòng 8 năm, từ 614 tỷ đồng năm 2006 lên đạt 6.447 tỷ đồng năm 2013. Riêng 6 tháng đầu năm 2015, tổng doanh thu của ngành là 3.200 tỷ đồng. 

Theo ước tính của Cục Quản lý cạnh tranh, hiện doanh nghiệp đa cấp đăng ký khoảng trên 7.000 mặt hàng. Số lượng người đã tham gia bán hàng đa cấp vào khoảng có 1,2 triệu, trong khi con số này năm 2006 chỉ là 235.000 người. Nếu như trước đây, đối tượng chủ yếu của giới bán hàng đa cấp là những người nghèo, tham gia để mong được đổi đời thì nay, những người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp còn có trí thức, giáo viên, công nhân, sinh viên...  .

          Có thể kể đến những vụ lừa đảo đa cấp điển hình trong thời gian qua như: Công ty Liên Kết Việt lừa đảo bán hàng đa cấp, mạo danh Bộ Quốc Phòng với khoảng 60.000 người tại 27 tỉnh thành phố bị lừa với số tiền trên 1.900 tỷ đồng; Vụ mua gian hàng ảo ở Công ty MB24 với 631 tỷ đồng và 17000 người tham gia; Vụ đa cấp mua gian hàng ảo ở Tâm Mặt Trời với 122 tỷ đồng, 39000 người; Vụ đặt phòng khách sạn đa cấp ảo ở Công ty Holiday VN, Diamond Đông Nam Á, Xuân Bắc thiệt hại 79 tỷ đồng, 11000 người; Vụ gian hàng ảo ở Công ty Xuyên Việt với 13,6 tỷ đồng, hơn 2000 người tham gia.

Trên thực tế, các cơ quan quản lý cạnh tranh đã ra rất nhiều quyết định xử phạt các công ty bán hàng đa cấp (như xử phạt công ty Liên Kết Việt 570 triệu đồng, xử phạt vi phạm hành chính đối với Công ty TNHH Đầu tư và Thương mại Trường Giang Việt Nam liên quan đến hoạt động bán hàng đa cấp. Tổng số tiền phạt là 420 triệu đồng....) và đã rút giấy phép kinh doanh bán hàng đa cấp của hàng loạt các công ty (như Công ty Cổ phần Sản xuất thương mại Con Đường Việt, Công ty TNHH Tầm nhìn Đại Hưng 668, Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu và Thương mại Quốc tế TNC, Công ty Cổ phần New Power Việt Nam, .....)

           2.   Thực trạng pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính

Thứ nhất, mức xử phạt đối với hành vi bán hàng đa cấp bất chính theo quy định của pháp luật vẫn còn quá nhẹ so với thiệt hại thực tế.

Hiện nay, xử phạt hành vi bán hàng đa cấp được quy định tại Nghị định 71/2014/NĐ-CP. Nghị định này thay thế cho nghị định 120/2005/NĐ-CP đã nâng mức phạt lên cao hơn so với nghị định cũ. Tuy nhiên, mức phạt này vẫn còn là quá nhẹ so với thiệt hại thực tế xảy ra. Liên quan đến hành vi vi phạm quy định về bán hàng đa cấp, tại Điều 36 Nghị định 71/2014/NĐ-CP chỉ quy định xử phạt đối với doanh nghiệp BHĐC, không quy định việc xử phạt đối với người tham gia BHĐC. Theo khoản 1 Điều 5 Nghị định này:“Mức tiền phạt tối đa đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh, hành vi vi phạm pháp luật về cạnh tranh khác là 100.000.000 đồng đối với cá nhân và 200.000.000 đồng đối với tổ chức”. Thực tiễn cho thấy, quy định xử phạt như trên là quá nhẹ, chưa đủ sức răn đe phòng ngừa vi phạm.

Thứ hai, Hiện nay khoản ký quỹ của các doanh nghiệp bán hàng đa cấp vẫn còn rất nhỏ. Theo quy định tại nghị định 42/2014/NĐ-CP thì khoản ký quỹ bằng 5% vốn điều lệ nhưng không thấp hơn 5 tỷ đồng.

Mục đích của khoản tiền ký quỹ là khoản tiền đảm bảo việc thực hiện các nghĩa vụ của doanh nghiệp bán hàng đa cấp đối với người tham gia bán hàng đa cấp khi doanh nghiệp bán hàng đa cấp chấm dứt hoạt động. Số tiền này vẫn còn quá nhỏ so với thiệt hại thực tế xảy ra, sẽ không đảm bảo được việc thực hiện các nghĩa vụ của công ty với người tham gia.

 Thứ ba, Theo quy định của pháp luật, cơ quan có thẩm quyền không phải công khai quyết định xử phạt hành vi bán hàng đa cấp.

Theo quy định tại Điều 71, Điều 72 Nghị định 116/2005/N Đ-CP  quy định chi tiết thi hành Luật Cạnh tranh và Điều 72 Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 thì quyết định xử phạt doanh nghiệp bán hàng đa cấp không thuộc trường hợp phải công bố công khai.

 Thứ tư, công tác quản lý kiểm tra, giám sát của các cơ quan quản lý nhà nước về bán hàng đa cấp vẫn còn nhiều hạn chế và lỏng lẻo, công tác tuyên truyền pháp luật về bán hàng đa cấp vẫn còn hạn chế, thông tin thị trường thiếu hoặc sai lệch.

Công tác phối hợp với cơ quan chuyên môn tổ chức các chương trình tập huấn về công tác quản lý bán hàng đa cấp cho các cơ quan quản lý địa phương chưa được Cục Quản lý cạnh tranh quan tâm thường xuyên. Xây dựng cơ chế trao đổi thông tin, liên lạc giữa các cơ quan chức năng để tăng cường tham vấn, trao đổi kinh nghiệm và hướng dẫn kịp thời các vấn đề thực tiễn trong công tác quản lý bán hàng đa cấp còn nhiều hạn chế.