Quy định của pháp luật Việt Nam về bán hàng đa cấp bất chính

          1.  Các dạng hành vi bán hàng đa cấp bất chính

1.1.              1.1.Yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc, phải mua một số lượng hàng hoá ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp

          Những hành vi này được quy định tại các điểm a, b, c khoản 1 điều 5 Nghị định 42/2014/NĐ- CP. Đây có thể coi là vi phạm cơ bản của hành vi bán hàng đa cấp bất chính, theo đó thu tiền từ các thành viên mới tham gia ở cấp thấp nhất để trả cho các cấp cao hơn. Khi xem xét hành vi này, cơ quan có thẩm quyền cần đánh giá đúng bản chất của việc nộp tiền để tham gia mạng lưới và chấp nhận những khoản thu mà cơ quan này xét thấy hợp lý như mua hàng dùng thử với số lượng, giá trị nhỏ hay các chi phí hành chính, giấy tờ, đào tạo.

          Trên thực tế, một số doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính tìm cách “lách” quy định này bằng việc chấp nhận người tham gia vào mạng lưới tự do nhưng sự tham gia chỉ mang tính hình thức. Chỉ khi những người tham gia này đáp ứng điều kiện đặt cọc, mua hàng hay đóng tiền, họ mới có đầy đủ các quyền kinh doanh và được hưởng lợi nhuận từ việc tham gia mạng lưới. Ở đây cần hiểu quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp quy định tại khoản 1 điều 48 LCT là một quyền đầy đủ của người tham gia, bao gồm cả quyền được kinh doanh và hưởng lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh. Động cơ tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp của các thành viên luôn là lợi nhuận, do đó sẽ không có ý nghĩa nếu đặt ra hạn chế như trên đối với tư cách thành viên. Trong trường hợp này, các doanh nghiệp vẫn có thể bị coi là có hành vi vi phạm buộc người tham gia đóng tiền, mua hàng để được quyền tham gia mạng lưới.

1.2.              1.2.Không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa đã bán cho người tham gia để bán lại

          Hành vi này không biểu hiện bản chất vi phạm về bán hàng đa cấp bất chính, mà thực chất là một biện pháp quản lý pháp luật đặt ra để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại cho người tham gia. Quy định này cho phép ngưới tham gia có thể rút ra khỏi mạng lưới và lấy lại được khoản tiền đã đóng. Khi được bảo đảm quyền này, họ sẽ không bị thúc ép phải tiến tục lôi kéo những người khác tham gia, đóng tiền bù cho khoản tiền mình đã nộp và từ đó tiếp tay cho doanh nghiệp mở rộng hành vi vi phạm.

          Tuy nhiên, khi yêu cầu doanh nghiệp cam kết mua lại hàng hóa đã bán cho người tiêu dùng, pháp luật cũng đặt ra những điều kiện hợp lý nhằm đảm bảo quyền lợi cho doanh nghiệp kinh doanh hợp pháp, đó là: Người tham gia phải trả lại khoản hoa hồng và các lợi ích nhận được kèm theo việc mua hàng, các hàng hóa phải trả lại phải trong tình trạng có thể bán lại được và doanh nghiệp được quyền khấu trừ một số chi phí hợp lý đã phát sinh (chỉnh sửa sổ sách, chứng từ, lưu kho...) nhưng không qua 10% giá trị hàng hóa.

1.3.               1.3.Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp

          Hành vi này thể hiện qua việc doanh nghiệp phải trả tiền hay lợi ích kinh tế cho người tham gia để tuyển dụng, lôi kéo những người mới mà không quan tâm đến kết quả kinh doanh của họ. Chỉ sau khi thu được tiền từ những người mới tham gia, doanh nghiệp mới có thể trích một phần trả thưởng cho cấp tuyển dụng và thu lợi từ phần còn lại. Tuy nhiên, trong thực tế, hành vi này dễ phát hiện hơn do thường được doanh nghiệp thông báo công khai với mục đích thu hút, khuyến khích người tham gia. Việc quy định hành vi này tại một điều khoản riêng cũng nhằm ngăn chặn tác động lan truyền của hành vi vi phạm thông qua sự tiếp tay của những người tham gia mạng lưới.

1.4.               1.4. Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa để dụ dỗ người khác tham gia

          Đây là 2 hành vi khác nhau cung cấp “thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp” và cung cấp “thông tin sai lệch vê tính chất, công dụng của hàng hóa”. Hai hành vi này đều sử dụng thông tin sai sự thật nhằm tác động, lôi kéo những thành viên mới tham gia mạng lưới và đóng tiền cho các cấp cao hơn. Hành vi thứ nhất tác động đến động cơ lợi nhuận để hấp dẫn người mới  tham gia, thường đề cập đến lợi ích chung khi tham gia mạng lưới, có nội dung mô tả công việc dễ dàng, làm giàu trong thời gian ngắn... Các cam kết lợi nhuận cụ thể, chẳng hạn như khoản tiền thưởng tính trên việc tuyển dụng mỗi người mới, có thể thuộc phạm vi điều chỉnh tại khoản 3 điều 48 thay vì điều này. Trong khi đó, hành vi thứ hai nhằm che đậy bản chất bất chính của mô hình kim tự tháp, khiến người tiêu dùng tin tưởng vào vỏ bọc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, từ đó chấp nhận tham gia. Những trường hợp thông tin sai lệch về tính chất, công dụng hàng hóa chỉ nhằm mục đích bán hàng đa cấp được điều chỉnh theo quy định về quảng cáo gian dối hoặc gây nhầm lẫn theo khoản 3 điều 45. Cấm hành vi này nhằm mục đích hạn chế, ngăn chặn khả năng mở rộng mạng lưới thông qua những thông tin lừa dối .

         2. Quy định của pháp luật về xử lý hành vi bán hàng đa cấp bất chính

          Hình thức xử phạt về hành vi bán hàng đa cấp bất chính được quy định tại điều 36 Nghị định 71/2014/ NĐ- CP ngày 21 tháng 7 năm 2014 của Chính phủ quy định chi tiết luật canh tranh về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực cạnh tranh. Tại Điều 36 Nghị định 71/ 2014/ NĐ-CP chỉ quy định xử phạt đối với doanh nghiệp bán hàng đa cấp, không quy định việc xử phạt đối với người tham gia bán hàng đa cấp, không quy định việc xử phạt đối với người tham gia bán hàng đa cấp. Theo khoản 1 Điều 5 Nghị định này:“Mức tiền phạt tối đa đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh, hành vi vi phạm pháp luật về cạnh tranh khác là 100.000.000 đồng đối với cá nhân và 200.000.000 đồng đối với tổ chức.”