Chủ thể có quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự

*Người bị hại

Khái niệm người bị hại được quy định trong BLTTHS như sau: “Người bị hại là người bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra” (Điều 51 BLTTHS). Chữ “người” ở khái niệm trên được hiểu là một cá nhân, thể nhân đang tồn tại, người bị hại không thể là cơ quan, tổ chức. Trong nhiều trường hợp tuy đối tượng mà tội phạm trực tiếp gây thiệt hại là tài sản của cơ quan, tổ chức thì cơ quan, tổ chức đó cũng không được coi là người bị hại, mà chỉ được coi là nguyên đơn dân sự khi họ có đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra.

Người bị hại tham gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi cho mình, pháp luật ghi nhận họ có rất nhiều quyền năng tố tụng (Điều 51 BLTTHS 2003), họ hoặc người đại diện hợp pháp của họ trình bày lời buộc tội tại phiên toà. Trong những vụ án mà cơ quan có thẩm quyền chỉ được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại, thì người bị hại là người giữ vai trò quyết định có hay không có một vụ án hình sự thông qua việc yêu cầu hay không yêu cầu khởi tố.

Trong trường hợp người bị hại chết, thì người đại diện hợp pháp của họ có kế thừa quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự (khoản 5, Điều 51 BLTTHS).

*Người đại diện hợp pháp của người bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần

Điều 105 BLTTHS 2003 quy định thêm một chủ thể có quyền khởi tố vụ án hình sự, đó là người đại diện hợp pháp của người bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần.Theo đó, đại diện hợp pháp được hiểu là trường hợp một người nhân danh người khác thực hiện quyền và nghĩa vụ của người được đại diện theo quy định của pháp luật. Người đại diện hợp pháp của người bị hại là những ai hiện chưa được quy định trong BLTTHS, tuy nhiên trong thực tiễn người đại diện hợp pháp của người bị hại thường được hiểu là cha, mẹ, vợ, chồng, con đã thành niên có đủ năng lực hành vi dân sự của người bị hại.

Tuy nhiên không phải trong trường hợp nào người đại diện hợp pháp cũng được yêu cầu khởi tố vụ án hịnh sự thay cho người bị hại, vì chỉ khi người bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần, họ chưa có đủ, không có đủ hoặc mất khả năng nhận thức một cách toàn vẹn, khi đó người đại diện hợp pháp của họ mới có quyền thay người bị hại yêu cầu khởi tố vụ án hình sự.(M.Ng)